Trong quan hệ hôn nhân và gia đình, việc xác định và phân chia tài sản sau khi một người qua đời thường dẫn đến những tranh chấp pháp lý phức tạp, đặc biệt là đối với khối tài sản riêng. Nắm vững các quy định của Bộ luật Dân sự 2015 không chỉ giúp bảo vệ di nguyện của người quá cố mà còn đảm bảo quyền lợi hợp pháp cho những người ở lại trong hàng thừa kế.

Tài sản riêng (hình thành trước hôn nhân, được tặng cho hoặc thừa kế riêng) khi chủ sở hữu qua đời sẽ mặc nhiên trở thành di sản. Việc phân chia khối di sản này tuân theo các nguyên tắc ưu tiên ý chí cá nhân nhưng vẫn đảm bảo các giá trị đạo đức gia đình thông qua các chế định bắt buộc.

Quyền tự quyết thông qua di chúc và giới hạn của “Suất thừa kế bắt buộc”

Pháp luật Việt Nam tôn trọng tối đa quyền tự quyết của cá nhân đối với tài sản riêng thông qua di chúc hợp pháp. Người quá cố có quyền để lại tài sản cho bất kỳ cá nhân hoặc tổ chức nào theo ý nguyện. Tuy nhiên, để bảo vệ những người thân thích gần gũi nhất, Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 đã thiết lập chế định “người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc”.

Theo đó, dù di chúc có phủ nhận quyền lợi của họ, thì vợ hoặc chồng còn sống, cha mẹ, con chưa thành niên hoặc con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động vẫn được hưởng ít nhất 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật. Đây là quy định mang tính nhân văn sâu sắc, nhằm đảm bảo điều kiện sống tối thiểu cho những người thân yếu thế trong gia đình, ngăn chặn việc tước bỏ quyền thừa kế một cách cực đoan.

Cơ chế phân chia di sản theo pháp luật

Trong trường hợp người quá cố không để lại di chúc hoặc di chúc không hợp pháp, tài sản riêng sẽ được phân chia cho những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo quy định tại Điều 651. Những người này bao gồm: vợ hoặc chồng còn sống, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết.

Nguyên tắc là chia đều cho tất cả những người cùng hàng. Sự công bằng này áp dụng cho mọi loại tài sản từ bất động sản đến động sản. Chẳng hạn, một mảnh đất là tài sản riêng của người chồng sẽ được chia thành các phần bằng nhau cho vợ và các con nếu cha mẹ chồng đã qua đời. Việc nắm rõ danh sách hàng thừa kế giúp các gia đình tránh được những xung đột không đáng có và thực hiện thủ tục khai nhận di sản nhanh chóng tại các cơ quan công chứng.

Thời hiệu thừa kế và sự ghi nhận công sức đóng góp

Một điểm yếu mà nhiều đương sự thường mắc phải là để thời gian trôi qua quá lâu dẫn đến mất quyền khởi kiện hoặc làm phức tạp hóa quá trình chứng minh. Pháp luật quy định thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản tính từ thời điểm mở thừa kế. Việc quá hạn này có thể khiến tài sản trở thành tài sản chung của các đồng thừa kế hoặc thuộc về người đang chiếm hữu hợp pháp, gây khó khăn cho việc phân chia sau này.

Đặc biệt, trong thực tiễn xét xử năm 2026, Tòa án ngày càng chú trọng đến việc xác định công sức đóng góp của người còn sống vào khối tài sản riêng của người đã khuất. Nếu người vợ đã dùng tiền riêng để xây dựng nhà trên đất riêng của chồng, hoặc cùng chi trả các khoản nợ ngân hàng liên quan đến tài sản đó, họ có quyền yêu cầu trích lại phần giá trị tương ứng với công sức đóng góp trước khi phần còn lại được đưa vào chia thừa kế. Đây là sự điều chỉnh cần thiết để đảm bảo công bằng về mặt kinh tế trong quan hệ hôn nhân.

Việc lập di chúc sớm hoặc có các văn bản xác nhận tài sản riêng, công sức đóng góp là giải pháp tối ưu để phòng ngừa tranh chấp. Trong kỷ nguyên quản trị tư pháp số hiện nay, việc minh bạch hóa tài sản ngay từ đầu sẽ giúp lộ trình thừa kế trở nên thuận lợi, giữ vững sự đoàn kết trong gia đình.

LUẬT KỶ NGUYỄN – ĐỒNG HÀNH PHÁP LÝ CÙNG BẠN

Quý khách hàng cần tư vấn lộ trình khai nhận di sản, soạn thảo di chúc hợp pháp hoặc hỗ trợ giải quyết tranh chấp thừa kế tại Huế và các khu vực lân cận năm 2026, hãy liên hệ với chúng tôi:

• Hotline: 0888.584.575 – 0903.531.333

• Địa chỉ: Lô S13, KĐT An Cựu City, TP. Huế.